DOP و DOTP دو مورد از پرکاربردترین پلاستی‌سایزرهای مورد استفاده برای نرم‌کردن PVC هستند که نقش مهمی در تولید محصولات انعطاف‌پذیر مانند زیره کفش دارند.
DOP سال‌ها به‌عنوان رایج‌ترین انتخاب در صنعت کفش به شمار می‌رفته؛ اما با تغییر استانداردها و افزایش نیاز به دوام و سازگاری بیشتر، DOTP به‌عنوان جایگزینی جدیدتر موردتوجه قرار گرفته است. در ادامه این مطلب، تفاوت‌ها و شباهت‌های این دو ماده را بررسی می‌کنیم تا مشخص شود هر کدام چه مزایا و محدودیت‌هایی دارند و کدام یک برای هدف موردنظر شما، انتخاب بهتری هستند.
DOP و DOTP هر دو از شناخته‌شده‌ترین پلاستی‌سایزرهای مورد استفاده در PVC (پلی‌وینیل کلراید) هستند که نقش افزایش نرمی و انعطاف‌پذیری این ماده را بر عهده دارند.
هرچند این دو پلاستی‌سایزر، با وجود شباهت در عملکرد، از نظر برخی ویژگی‌ها، کاربردها و شرایط استفاده تفاوت‌های مهمی دارند که می‌توانند بر انتخاب صنعتگران تأثیر بگذارند. به همین شرکت کمیسان با ارائه این مقاله شما را با هر یک از این دو ترکیب شیمیایی آشنا کرده و تفاوت DOP و DOTP را از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار داده است.
پلاستی‌سایزر DOP با نام کامل دی‌اکتیل فتالات (DiOctyl Phthalate)، یکی از پرکاربردترین نرم‌کننده‌های PVC است. این ماده در دمای محیط به‌صورت مایعی شفاف، بی‌رنگ یا زرد کم‌رنگ و با بافتی روغنی دیده می‌شود؛ به همین دلیل به نام روغن DOP نیز مشهور است.
به دلیل فرآوری آسان دی‌اکتیل فتالات و تاثیر بالای آن در انعطاف‌پذیری و نرمی زیره PVC، سال‌هاست که از این ماده در صنایع مختلف ازجمله کفش‌سازی استفاده می‌شود. بااین‌حال، امروزه در برخی موارد، به دلیل تغییر استانداردهای بین‌المللی و ایجاد نیازهای جدید، ممکن است از مواد دیگری مانند DOTP نیز به‌عنوان جایگزین DOP استفاده شود.
دی‌اکتیل ترفتالات (DiOctyl TerePhthalate) مادۀ دیگری برای تولید PVC نرم است که با نام اختصاری پلاستی‌سایزر DOTP شناخته می‌شود. این ماده نیز همانند DOP، در دمای محیط به شکل روغنی شفاف و بی‌رنگ یا زرد کم‌رنگ دیده می‌شود. از همین رو به «روغن DOTP» هم معروف است.
پلاستی‌سایزر DOTP به‌دلیل ایجاد انعطاف‌پذیری مناسب، دوام خوب و مقاومت بالا، امروزه در ساخت بسیاری از محصولات PVC ازجمله زیره و سایر قطعات صنعت کفش، مورد استفاده قرار می‌گیرد. به‌عبارتی، دی‌اکتیل ترفتالات را می‌توان در بسیاری از موارد، جایگزینی برای DOP دانست.
اگرچه DOP و DOTP هر دو از خانواده پلاستی‌سایزرها هستند، اما ساختار حلقه آروماتیک خود با هم تفاوت دارند. DOP یک پلاستی‌سایزر فتالاتی است و گروه‌های اِستری آن در موقعیت اورتو (Ortho) قرار دارند.
این درحالی‌ست که اگرچه DOTP هم از خانواده ترفتالات‌ها محسوب می‌شود، اما گروه‌های اِستری آن در موقعیت پارا (Para) قرار گرفته‌اند. به همین دلیل، DOTP به‌عنوان یک پلاستی‌سایزر غیرفتالاتی شناخته می‌شود.
همین تفاوت به‌ظاهر جزئی، نحوۀ برهم‌کنش آن‌ها با PVC را تغییر می‌دهد و باعث می‌شود ویژگی‌هایی مانند مقاومت، ماندگاری عملکرد آن‌ها در فرمولاسیون PVC، متفاوت باشد.
DOP و DOTP هر دو برای نرم‌کردن PVC استفاده می‌شوند؛ بااین‌حال، تفاوت ساختاری این دو باعث شده عملکردشان در برخی ویژگی‌های فنی متفاوت باشد. به‌عبارتی، برای انتخاب بین DOP یا DOTP باید به نیاز محصول، شرایط استفاده و اولویت‌هایی مانند دوام و ماندگاری آن‌ها توجه کرد:
هر دو ماده عملکرد مناسبی دارند و می‌توانند نرمیِ موردنیاز محصولات PVC را ایجاد کنند. DOP سال‌هاست که به‌عنوان یکی از پلاستی‌سایزرهای استاندارد PVC استفاده شده و فرآیندپذیری خوبی دارد. در مقابل، DOTP نیز سازگاری مطلوبی با PVC داشته و در بسیاری از فرمولاسیون‌ها می‌تواند انعطاف‌پذیری مشابهی ایجاد کند.
پلاستی‌سایزر DOTP معمولا در طول زمان، عملکرد بهتری در حفظ ویژگی‌های خود دارد. این ماده در برابر نشت از پلاستی‌سایزر نیز مقاوم‌تر است و انعطاف‌پذیری محصول را در طولانی‌مدت، کاهش نمی‌دهد. به همین دلیل برای تولید محصولاتی که حفظ کیفیت آن در گذر زمان اهمیت دارد، بیشتر از DOTP استفاده می‌شود.
معمولا در بسیاری از موارد، دی‌اکتیل ترفتالات عملکرد مطلوبی در برابر تغییرات آب‌وهوایی نشان داده و می‌تواند در شرایط دمایی مختلف، ثبات بیشتری داشته باشد. این ویژگی، به‌خصوص برای قطعات PVC که در معرض گرما یا استفاده طولانی‌مدت قرار دارند، بسیار مهم است.
از این نظر نیز معمولا DOTP فراریت کمتری دارد و می‌تواند به تولید محصولاتی با بوی کمتر کمک کند. همچنین به‌دلیل ماهیت غیرفتالاتی، در بسیاری از کاربردهای جدید که نیاز به مواد جایگزین دارند، مورد توجه قرار می‌گیرد.
در مجموع، نمی‌توان یک ماده را به‌صورت مطلق بهترین پلاستی‌سایزر برای PVC دانست؛ زیرا انتخاب نهایی به نوع محصول، هزینۀ تولید و الزامات فنی فرآیند بستگی دارد. بااین‌حال، برای تولید محصولاتی که دوام، ماندگاری و حفظ کیفیت بلندمدت آن‌ها مهم است، بهتر است از DOTP به جای DOP استفاده شود.
انتخاب مناسب‌ترین پلاستی‌سایزر برای زیره کفش PVC، تاثیر زیادی در ایجاد نرمی، انعطاف‌پذیری و دوام محصول نهایی دارد. به مدتی طولانی برای افزایش انعطاف PVC، از DOP در صنعت کفش استفاده شده و عملکرد قابل قبولی دارد.
بااین‌حال، به‌دلیل ماندگاری بهتر، مقاومت بیشتر در برابر نشتی و حفظ طولانی‌تر خواص مکانیکی دی‌اکتیل ترفتالات، در بسیاری از فرمولاسیون‌های جدید، این ماده به رقیبی جدی برای دی‌اکتیل فتالات تبدیل شده است. به همین دلیل، بسیاری از تولیدکنندگان برای دستیابی به زیره‌های PVC بادوام‌تر، از DOTP در صنعت کفش استفاده می‌کنند.
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های DOP و DOTP به قوانین ایمنی و زیست‌محیطی بین‌المللی مربوط می‌شود. برای مثال، طبق مقررات بین‌المللی و استاندارد REACH اتحادیۀ اروپا، استفاده از DOP به‌دلیل قرار گرفتن در گروه فتالات‌ها، با محدودیت روبه‌روست.
در مقابل، DOTP به‌عنوان یک پلاستی‌سایزر غیرفتالاتی، در صنایع بسیاری گزینه‌ای سازگارتر با قوانین جدید بین‌المللی محسوب می‌شود. علاوه‌بر این، DOTP در استانداردهایی مانند استاندارد RoHS، معمولا با محدودیت‌های کمتری مواجه است و به همین دلیل در صنایع مختلف و تولید محصولات PVC، آزادانه‌تر استفاده می‌شود.
انتخاب بین DOP یا DOTP به شرایط تولید، نوع محصول و اولویت‌های تولیدکننده بستگی دارد. هر دو ماده به‌عنوان بخشی از مواد اولیه صنعت کفش می‌توانند در تولید محصولات PVC استفاده شوند؛ اما با نگاهی به جدول زیر، می‌توان دریافت که DOTP در بسیاری از ویژگی‌های مرتبط با دوام و الزامات جدید صنعت، مزیت بیشتری دارد.
| معیار مقایسه | دی‌اکتیل فتالات (DOP) | دی‌اکتیل ترفتالات (DOTP) |
|---|---|---|
| انعطاف‌پذیری | ایجاد نرمی و انعطاف مناسب در PVC | انعطاف‌پذیری و نرمی مطلوب PVC |
| سازگاری با PVC | سازگاری بالا و عملکرد اثبات‌شده | سازگاری بالا و مناسب فرمولاسیون‌های جدید |
| دوام و ماندگاری | نشت ماده با گذر زمان | مقاومت بالا در برابر نشت |
| مقاومت در برابر دما | عملکرد مناسب، اما پایداری کمتر در برخی شرایط | پایداری حرارتی بهتر در بسیاری از کاربردها |
| ظاهر نهایی محصول | ایجاد سطح نرم و انعطاف‌پذیر | محصولی باکیفیت و بدون بو |
| کیفیت زیرۀ کفش | مناسب برای تولید زیره‌های PVC معمولی | مناسب زیره‌هایی با کیفیت و دوام بیشتر |
| تایید بین‌المللی | دارای محدودیت بیشتر | سازگارتر با قوانین جدید |
| قیمت | ارزان‌تر | گران‌تر |
در مقایسه DOP و DOTP در صنعت کفش، نمی‌توان تنها یک گزینه را برای هر نوع کفشی بهترین دانست؛ زیرا انتخاب پلاستی‌سایزر به نوع محصول، هزینۀ تولید و ویژگی‌های مطلوب تولیدکننده بستگی دارد. بااین‌حال، با توجه به نیاز امروز صنعت به محصولات PVC بادوام‌تر و سازگارتر با استانداردها، DOTP در بسیاری از کاربردهای تولید کفش انتخاب مناسب‌تری محسوب می‌شود.