کفش، این یار دیرینه انسان در فرهنگ و تاریخ ایران جایگاهی عمیق و پربار دارد. تاریخچه کفش در ایران نه تنها سیر تحول یک پوشش ضروری را نشان می دهد، بلکه بازتابی از فرهنگ، باور ها و هنر مردمان این دیار کهن است.
از هزاران سال پیش، ایرانیان برای محافظت از پاهایشان در برابر زمین های ناهموار و آب و هوای گوناگون، پاپوش ها می ساختند که هم کاربردی بودند و هم نشان دهنده جایگاه اجتماعی مردم بودند. از پاپوش های چرمی ساده در کوه های زاگرس تا کفش های زربافت دربار پادشاهان، هر جفت کفش داستانی از زندگی، نیاز و خلاقیت ایرانیان را بازگو می کند. در ادامه این مطلب از کمیسان با نگاهی به تاریخچه کفش در ایران، نخستین نمونه ها و طراحی های خاص آن را مورد بررسی قرار می دهیم.
بر اساس اسناد تاریخی در نخستین سکونتگاه های انسانی نزدیک کرمانشاه امروزی، مردم از پاپوش های ساده ای که از پارچه و بند ساخته میشد برای بستن به دور مچ پا استفاده می کردند. این نوع کفش ها به مرور با تغییرات اجتماعی به کفش طبقه مردم و طبقه اشرافی تبدیل شد که حکایت از مرتبه اجتماعی افراد داشت.
در دوران امپراطوری های بزرگ، کفش ها نشان دهنده قدرت و شکوه پادشاهان بودند. سربازان ماد و پارس از کفش هایی با بند های بلند استفاده می کردند، در حالی که افراد رده بالا در دربار از کفش های خاص و زیبا بهره می بردند. پس از ورود اسلام، طراحی کفش ها تحت تاثیر سبک عربی قرار گرفت، اما تغییرات چندان بر پوشش ایرانیان نداشت. در دوران صفویه، کفش های ایرانی دوباره به مرحله جدید از زیبایی و هنر دست یافتند. به طور کلی تاریخچه کفش در ایران را می توان به دو دوره اصلی دوران باستان و پس از ورود اسلام تقسیم کرد.
تاریخچه کفش در ایران باستان قصه ای از ترکیب سادگی و هنر است. در دوران ماد ها، پاپوش ها از پوسته حیوانات ساخته می شدند و با بند های پارچه ای یا چرمی به دور مچ پا بسته می شوند. این کفش ها که برای زندگی در مناطق کوهستانی طراحی شده بودند، ساده اما بسیار مقاوم بودند. نقش های برجسته به جا مانده از این دوره نشان می دهد که کفش ها اغلب تا مچ پا را می پوشاندند و با بند های محکمی بسته می شدند.
در دوره هخامنشیان، کفش به نمادی از قدرت و جایگاه تبدیل شد. پادشاهان و اشراف زادگان از پاپوش ها با رنگ های درخشان مثل قرمز یا آبی استفاده می کردند که با نخ های زربافت و سنگ های تزئینی آراسته شده بودند. اما سربازان کفش های ساده تری داشتند که برای نبرد ها و راهپیمایی های طولانی مناسب بود. نکته جالب، وجود نوعی پاشنه اولیه در کفش های سوارکاران بود که به آنها کمک می کرد روی زین اسب تعادل بهتری داشته باشند. این نشان دهنده توجه ایرانیان به جزئیات و کارایی حتی در زمان های قدیم است.
در دوره ساسانیان، کفش ها شکل پیچیده تری پیدا کردند. پاپوش های ساق دار با نوار های چرمی تزئینی و دوخت های ظریف، هم زیبا بودند و هم برای اقلیم های متنوع ایران مناسب بودند. این کفش ها نشان دهنده پیشرفت هنر کفش دوزی و توجه به زیبایی کفش در ایران باستان بودند که از جلوی دهانه کفش تا سر پنجه با نواری چرمی دوخته می شدند و کمی جلوتر از دهانه نیز نوار هایی از بالا به پایین در کناره های کفش بودند که موجب بسته شدن کفش می شدند.
تاریخچه کفش در ایران بعد از اسلام نشان دهنده تاثیر فرهنگ های جدید و حفظ هویت ایرانی است. با ورود اسلام، سبک های عربی به ویژه کفش های نوک تیز به ایران راه یافتند، اما ایرانیان این سبک را با هنر و خلاقیت خودشان بازآفرینی کردند. کفش های زنان در این دوره سبک تر و با تزئینات پارچه ای بودند؛ درحالی که مردان، به ویژه در مناطق روستایی از چکمه های کوتاه یا پاپوش های محکمی استفاده می کردند که برای کار و زندگی روزمره مناسب بود.
در دوره صفویه، کفش ایرانی به اوج زیبایی و هنر رسید. پاپوش های نوک تیز با رنگ های شاد مثل سبز و قرمز و تزئینات ابریشمی، در میان درباریان بسیار محبوب بودند. مردم عادی هم از کفش هایی مانند (اروسی) استفاده می کردند که کفی چرمی داشت و با بند های ساده به پا بسته می شد. این کفش ها برای زمین های ناهموار و پیاده روی های طولانی طراحی شده بودند و نمونه ای از هوش ایرانیان در طراحی بودند.
در دوره قاجار، تاثیر فرهنگ غرب به تدریج دیده شد. با سفر های ناصرالدین شاه به اروپا، کفش های رسمی مردانه و پاشنه بلند های زنانه وارد دربار شدند. این کفش ها که به سبک اروپایی نزدیک بودند، به مرور میان مردم رواج یافتند و نشان دهنده آغاز مدرنیته در پوشش ایرانیان بودند.
کفش های سنتی ایرانی بخشی از میراث فرهنگی این سرزمین هستند که هنوز هم در گوشه و کنار ایران زنده اند. این پاپوش ها که با دست و عشق ساخته می شوند، نه تنها کاربردی اند، بلکه داستان فرهنگ و تاریخ ایران را روایت می کنند. در ادامه چند نمونه از کفش های سنتی ایرانی را معرفی می کنیم:
گیوه یکی از قدیمی ترین و پرطرفدارترین پاپوش های ایرانی است که در مناطق کوهستانی چهارمحال بختیاری، کردستان و لرستان رواج دارد. این کفش سبک و راحت، با رویه ای از نخ های قالی یا ابریشم و زیره مناسب از چرم طبیعی یا لاستیک، برای پیاده روی های طولانی مدت در مسیر های ناهموار ایده آل است.
ساخت گیوه کاملا دستی است و نیازمند مهارت و صبر زیادی است. رویه آن با نخ های محکم بافته می شود و زیره آن، که گاهی از چرم گاو یا لاستیک مقاوم است، دوام بالایی دارد.گیوه ها در گذشته اغلب سفید رنگ بودند، اما امروزه با رنگ های مختلف آبی قرمز و … تولید می شوند.
چاروق یا پالیک، پاپوشی قرمز با نوک برگشته است که از چرم طبیعی ساخته می شود و بیشتر در شمال خراسان و زنجان دیده می شود. این کفش با تزئینات نخ ابریشمی و گلابتون، ترکیبی از دوام و زیبایی است. در گذشته، چاروق هم برای مراسم خاص و هم برای استفاده روزمره بود، اما امروزه بیشتر به عنوان صنایع دستی شناخته می شود. زیره کفش سنتی چاروق معمولا از چرم محکم است، اما در گذشته گاهی از چوب های مقاوم هم برای ساخت آن ها استفاده می شد.
نعلین یکی از قدیمی ترین کفش های سنتی ایران است که در متون کهن، مثل شاهنامه فردوسی به آن اشاره شده است. این پاپوش ساده، بدون پاشنه و با طراحی باز در پشت، در گذشته بیشتر توسط عالمان و روحانیون پوشیده می شد. نعلین از چرم طبیعی برای رویه و از چوب یا چرم محکم برای کفی ساخته می شود و به دلیل سبک بودن، برای استفاده در محیط های داخلی مناسب است. نعلین برای پیاده روی یا زمین ناهموار مناسب نیست، اما راحتی آن در محیط های روزمره بی نظیر است.
این کفش با طراحی مینیمال و بدون تزئینات اضافی، نمادی از سادگی و در عین حال اصالت است. نعلین هنوز در برخی شهر ها، به ویژه در مناطق مذهبی استفاده می شود و یادآور دورانی است که کفش ها فقط برای پوشش نبودند، بلکه برای نشان دادن هویت و جایگاه اجتماعی استفاده می شدند.
چموش کفشی سنتی و مقاوم از مناطق شمال ایران، به ویژه گیلان و مازندران است که برای آب و هوای بارانی و مرطوب این مناطق طراحی شده است. این پاپوش از چرم گاو دباغی نشده ساخته می شود بدون نیاز به دوخت و میخ با بند های بلندی به دور ساق پا بسته می شود. این طراحی باعث می شود چموش در برابر نفوذ آب بسیار مقاوم باشد و برای زمین های گلی و جنگلی شمال ایده آل باشد. دوام و راحتی بالای این کفش موجب محبوبیت آن بین کشاورزان این منطقه شده است که هنوز هم به عنوان سوغات تولید و فروخته می شود.
دانستن تاریخچه کفش در ایران چیزی بیشتر از یک کنجکاوی تاریخی است. این پاپوش ها، از گیوه های سبک برای تابستان تا چه روشهای مقاوم برای باران، بخشی از هویت فرهنگی ما هستند. آن ها نشان می دهند که ایران چگونه با خلاقیت و هنر، نیاز هایشان را با شرایط محیطی هماهنگ کرده اند.
در نخستین سکونتگاه های انسانی نزدیک کرمانشاه امروزی، مردم از پاپوش های ساده ای که از پارچه و بند ساخته می شد برای بستن به دور مچ پا و به عنوان کفش استفاده می کردند
تاریخچه کفش در ایران باستان را می توان از دوران ماد ها که پاپوش ها از پوسته حیوانات ساخته می شدند و با بند به دور مچ پا بسته می شدند تا دوره ساسانیان که پاپوش های ساق دار با نوار های چرمی تزئینی که برای اقلیم های متنوع ایران مناسب بودند.
با ورود اسلام، سبک های عربی به ویژه کفش های نوک تیز به ایران راه یافتند، اما ایرانیان این سبک را با هنر و خلاقیت خودشان بازآفرینی کردند. کفش های زنان در این دوره سبک تر و با تزئینات پارچه ای بودند و مردان از چکمه های کوتاه یا پاپوش های محکمی استفاده می کردند که برای کار و زندگی روزمره مناسب بود.
کفش سنتی گیوه، چاروق، نعلین، چموش و … چند نمونه از انواع کفش های سنتی ایرانی هستند که نه تنها کاربردی اند، بلکه داستان فرهنگ و تاریخ ایران را روایت می کنند.